IT कायदा, 2000 अंतर्गत सायबर गुन्हे

2.1.1 कलम 43: संगणकाचे नुकसान भरपाई (Penalty for Damage to Computer)

कलम 43 हे IT कायद्यातील नागरी दायित्व (civil liability) तरतूद आहे. हे फौजदारी गुन्हा नाही, परंतु सायबर कायदा सरावात हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे कारण यामुळे भरपाई मिळू शकते.

कलम 43 अंतर्गत कृत्ये

जर कोणी व्यक्ती मालकाच्या परवानगीशिवाय खालील कृत्ये करते:

• कलम 43(a): संगणक, संगणक प्रणाली किंवा संगणक नेटवर्कमध्ये प्रवेश करणे (Unauthorized Access)
• कलम 43(b): कोणतीही माहिती, डेटा किंवा संगणक डेटाबेसची डाउनलोड, कॉपी किंवा एक्स्ट्रॅक्ट करणे
• कलम 43(c): कोणताही संगणक व्हायरस किंवा contaminant परिचय करणे
• कलम 43(d): संगणक, संगणक प्रणाली किंवा नेटवर्कचे नुकसान करणे
• कलम 43(e): कायदेशीर वापरकर्त्याला संगणक संसाधनाच्या प्रवेशापासून वंचित करणे
• कलम 43(f): अनधिकृतपणे कोणालाही संगणक संसाधनाचा प्रवेश देणे
• कलम 43(g): कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक बिलिंग किंवा सेवेसाठी शुल्कात हेराफेरी करणे
• कलम 43(h): इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्डमध्ये बनावटगिरी करणे
• कलम 43(i): डेटा नष्ट करणे, हटवणे किंवा बदलणे
• कलम 43(j): संगणक स्त्रोत कोड चोरणे, लपवणे किंवा नष्ट करणे

2.1.2 कलम 65: संगणक स्त्रोत कोडशी छेडछाड (Tampering with Source Code)

कलम 65 संगणक स्त्रोत कोड जाणूनबुजून लपवणे, नष्ट करणे किंवा बदलणे यास गुन्हा ठरवते.

आवश्यक घटक (Essential Elements)

• संगणक स्त्रोत कोड (Computer Source Code) — प्रोग्राम फाइल्स, कोड, लिस्टिंग
• जाणूनबुजून (Knowingly) किंवा हेतुपूर्वक (Intentionally)
• लपवणे (Concealing), नष्ट करणे (Destroying), बदलणे (Altering)
• कायद्याने जतन करणे आवश्यक असताना (When required to be kept by law)

2.1.3 कलम 66: संगणक संबंधित गुन्हे / हॅकिंग (Computer Related Offences / Hacking)

कलम 66 हे IT कायद्यातील सर्वात महत्त्वाचे फौजदारी तरतूद आहे. कलम 43 मध्ये नमूद कृत्ये अप्रामाणिकपणे (dishonestly) किंवा फसवणुकीने (fraudulently) केल्यास फौजदारी गुन्हा होतो.

"कलम 43 = नागरी दायित्व
कलम 66 = कलम 43 + अप्रामाणिक/फसवणूक हेतू = फौजदारी गुन्हा" कायदेशीर सूत्र

Mens Rea आवश्यकता

• अप्रामाणिकपणे (Dishonestly): BNS कलम 2(13) — अन्यायी लाभ किंवा नुकसान करण्याचा हेतू
• फसवणुकीने (Fraudulently): BNS कलम 2(18) — फसवणुकीचा हेतू

2.1.4 कलम 66C: ओळख चोरी (Identity Theft)

कलम 66C डिजिटल ओळख चोरीला गुन्हा ठरवते. फसवणुकीने (fraudulently) किंवा अप्रामाणिकपणे (dishonestly) दुसऱ्याच्या इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी, पासवर्ड किंवा अनन्य ओळख वैशिष्ट्यांचा वापर करणे.

ओळख वैशिष्ट्ये (Unique Identification Features)

• इलेक्ट्रॉनिक स्वाक्षरी (Electronic Signature)
• पासवर्ड (Password)
• बायोमेट्रिक डेटा (Biometric Data) — आधार, फिंगरप्रिंट
• OTP (One Time Password)
• पिन (PIN)
• युजरनेम/आयडी (Username/ID)

2.1.5 कलम 66D: संगणक संसाधनाद्वारे तोतयागिरीने फसवणूक (Cheating by Personation using Computer Resource)

कलम 66D हे फिशिंग (Phishing), विशिंग (Vishing) आणि इतर ऑनलाइन फसवणुकींसाठी सर्वात महत्त्वाचे कलम आहे.

आवश्यक घटक

• संगणक संसाधनाचा वापर (Using Computer Resource)
• तोतयागिरी (Personation) — दुसऱ्या व्यक्तीची भूमिका करणे
• फसवणूक (Cheating) — संपत्ती देण्यास प्रवृत्त करणे

फिशिंग प्रकार आणि कलमे

2.1.6 कलम 66E: गोपनीयता उल्लंघन (Privacy Violation)

कलम 66E व्यक्तीच्या खाजगी क्षेत्राच्या प्रतिमा जाणूनबुजून कॅप्चर, प्रकाशित किंवा प्रसारित करण्यास गुन्हा ठरवते.

आवश्यक घटक

• जाणूनबुजून (Intentionally/Knowingly)
• कॅप्चर करणे (Capture) — छायाचित्र, व्हिडिओ
• प्रकाशित करणे (Publish) — शेअर करणे
• प्रसारित करणे (Transmit) — पाठवणे
• खाजगी क्षेत्राची प्रतिमा (Image of Private Area)
• संमतीशिवाय (Without Consent)

66E vs 67A तुलना

2.1.7 कलम 66F: सायबर दहशतवाद (Cyber Terrorism)

कलम 66F IT कायद्यातील सर्वात गंभीर गुन्हा आहे — आजीवन कारावासाची शिक्षा. हे राष्ट्रीय सुरक्षा, महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा किंवा जीवनास धोका निर्माण करणाऱ्या सायबर हल्ल्यांना लागू होते.

कलम 66F(1) — सायबर दहशतवादाची व्याख्या

जो कोणी खालील हेतूने कृत्य करतो:

• (A) भारताची एकता, अखंडता, सुरक्षा किंवा सार्वभौमत्व धोक्यात आणणे
• (B) लोकांमध्ये दहशत निर्माण करणे

खालील कृत्यांद्वारे:

• (i) अधिकृत कर्मचाऱ्यांना संगणक संसाधनाचा प्रवेश नाकारणे
• (ii) संगणक संसाधनात अनधिकृत प्रवेश किंवा प्रवेशाचा प्रयत्न
• (iii) संगणक contaminant परिचय

कलम 66F(2) — संवेदनशील माहिती प्रवेश

जो कोणी जाणूनबुजून किंवा हेतुपूर्वक प्रतिबंधित माहिती, डेटा किंवा संगणक डेटाबेस मध्ये प्रवेश करतो किंवा प्रवेशाचा प्रयत्न करतो जो:

• राज्याच्या सुरक्षेसाठी किंवा परराष्ट्र संबंधांसाठी हानिकारक
• किंवा कलम 66F(1) अंतर्गत कोणत्याही व्यक्तीला देण्यासाठी

Critical Information Infrastructure (CII)

कलम 70 अंतर्गत "संरक्षित प्रणाली" (Protected System) म्हणून घोषित:

• बँकिंग आणि वित्तीय क्षेत्र — RBI, स्टॉक एक्सचेंज
• ऊर्जा क्षेत्र — वीज ग्रिड, तेल रिफायनरी
• दूरसंचार — टेलिकॉम नेटवर्क
• परिवहन — रेल्वे, विमानतळ
• आरोग्य — हॉस्पिटल नेटवर्क
• सरकारी प्रणाली — NIC, आधार

2.1.8 कलम 66A: रद्द झालेले कलम (Struck Down Section)

कलम 66A सर्वोच्च न्यायालयाने श्रेया सिंघल विरुद्ध भारत संघ (2015) मध्ये असंवैधानिक ठरवून रद्द केले. हे कलम आक्षेपार्ह संदेश पाठवण्यास गुन्हा ठरवत होते.

श्रेया सिंघल निर्णयाचे मुद्दे

• अनुच्छेद 19(1)(a) उल्लंघन: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे उल्लंघन
• Vague आणि Overbroad: "आक्षेपार्ह", "त्रासदायक" — अस्पष्ट शब्द
• Chilling Effect: कायदेशीर भाषणावर दडपशाही प्रभाव

कलम 66A ऐवजी काय वापरावे?